Έρευνα "Μετά την Επιστροφή": η ζωή στην Ελλάδα μέσα από τα μάτια των επαναπατρισθέντων

Περισσότεροι από 500 Έλληνες που έχουν επιστρέψει στην Ελλάδα έχουν συμμετάσχει συνολικά στους κύκλους της έρευνας «Μετά την Επιστροφή» του BrainReGain, δημιουργώντας μια πολύτιμη βάση γνώσης για το τι πραγματικά συμβαίνει όταν η απόφαση του επαναπατρισμού γίνεται καθημερινότητα.

Η επιστροφή στην Ελλάδα δεν είναι μία στιγμή. Είναι μια διαδρομή.

Ξεκινά από την απόφαση να αφήσει κάποιος πίσω μια ζωή που έχει δημιουργήσει στο εξωτερικό, συνεχίζεται με την αναζήτηση εργασίας και την πρακτική προετοιμασία της μετακίνησης και ολοκληρώνεται —ή, καλύτερα, εξελίσσεται— μέσα από την επαγγελματική και κοινωνική επανένταξη στη χώρα.

Αυτή ακριβώς τη διαδρομή επιχειρεί να κατανοήσει η διαχρονική έρευνα «Μετά την Επιστροφή» του BrainReGain.

Οι δύο πρόσφατοι κύκλοι, 2023–2024 και 2025–2026, μας επιτρέπουν να παρακολουθούμε όχι μόνο ποιοι επιστρέφουν και γιατί, αλλά και πώς αξιολογούν τη ζωή τους στην Ελλάδα αφού έχουν πλέον πραγματοποιήσει αυτή την επιλογή.

Επιστρέφει ανθρώπινο κεφάλαιο με σημαντική διεθνή εμπειρία

Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της έρευνας είναι το ίδιο το προφίλ των ανθρώπων που επιστρέφουν.

Στον νεότερο κύκλο, 57% των συμμετεχόντων βρίσκεται μεταξύ 35 και 44 ετών, ενώ 82% είχε ζήσει στο εξωτερικό για περισσότερα από έξι χρόνια πριν από την επιστροφή. 

Πρόκειται, επομένως, σε μεγάλο βαθμό για ανθρώπους που έχουν αποκτήσει ουσιαστική διεθνή εμπειρία, έχουν γνωρίσει διαφορετικές αγορές και επαγγελματικές κουλτούρες και έχουν δημιουργήσει μια ζωή εκτός Ελλάδας.

Η επιστροφή τους δεν σημαίνει απλώς επιστροφή πληθυσμού. Σημαίνει επιστροφή γνώσης, εμπειρίας, δεξιοτήτων και διεθνών παραστάσεων.

Και η επαγγελματική τους επανένταξη είναι ήδη ορατή: 74% δηλώνει ότι σήμερα εργάζεται ως μισθωτός στην Ελλάδα. 

Η Ελλάδα εξακολουθεί να έχει ισχυρή δύναμη έλξης

Γιατί, όμως, αποφασίζει κάποιος να επιστρέψει έπειτα από πολλά χρόνια στο εξωτερικό;

Οι απαντήσεις δείχνουν ότι η επιστροφή δεν είναι μια αμιγώς οικονομική απόφαση.

48% αναφέρει τους γονείς και την οικογένεια στην Ελλάδα ως βασικό λόγο επιστροφής, ενώ σημαντικό ρόλο παίζουν επίσης η επιθυμία ζωής στην πατρίδα, το κλίμα και οι ανθρώπινες σχέσεις. 

Η Ελλάδα, επομένως, διαθέτει κάτι εξαιρετικά σημαντικό στη διεθνή διεκδίκηση ανθρώπινου κεφαλαίου: έναν ισχυρό συναισθηματικό και κοινωνικό δεσμό με τους ανθρώπους της που βρίσκονται στο εξωτερικό.

Το ζητούμενο είναι αυτό το πλεονέκτημα να συναντά και τις κατάλληλες επαγγελματικές και θεσμικές συνθήκες.

Τα κίνητρα επιστροφής χρησιμοποιούνται στην πράξη

Ιδιαίτερα ενθαρρυντική είναι η εικόνα ως προς την αξιοποίηση των διαθέσιμων κινήτρων.

Στον τελευταίο κύκλο της έρευνας, 61% των συμμετεχόντων δηλώνει ότι έχει αξιοποιήσει φορολογικά κίνητρα κατά την επιστροφή του στην Ελλάδα. 

Το εύρημα αυτό δεν αποτελεί αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των μέτρων· δείχνει, όμως, ότι τα φορολογικά κίνητρα έχουν περάσει από τη θεωρία στην πράξη και αποτελούν ένα εργαλείο που χρησιμοποιεί σημαντικό μέρος των επαναπατρισθέντων.

Είναι μια σημαντική ένδειξη ότι οι στοχευμένες πολιτικές μπορούν να υποστηρίξουν ουσιαστικά την απόφαση της επιστροφής.

Η επαγγελματική πραγματικότητα παραμένει καθοριστική

Η έρευνα καταγράφει παράλληλα με σαφήνεια τα σημεία στα οποία υπάρχει ακόμη περιθώριο προόδου.

Οι χαμηλότερες αποδοχές αποτελούν το συχνότερα αναφερόμενο μεγαλύτερο εμπόδιο για την επιστροφή, με 24,5% στον νεότερο κύκλο. Ακολουθούν σε κοντινή απόσταση οι συνθήκες εργασίας, η δυνατότητα εύρεσης αντίστοιχης επαγγελματικής θέσης και η αντικειμενική αξιολόγηση και αναγνώριση. 

Το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι κανένας μεμονωμένος παράγοντας δεν κυριαρχεί απόλυτα.

Η εικόνα δείχνει περισσότερο μια σύνθετη επαγγελματική εξίσωση: οι Έλληνες του εξωτερικού δεν εξετάζουν μόνο «πόσα θα κερδίσω;», αλλά και πού θα εργαστώ, πώς θα εξελιχθώ, πώς θα αξιολογούμαι και τι επαγγελματικό περιβάλλον θα συναντήσω.

Η επιστροφή συνεχίζεται και μετά τη μετακόμιση

Ένα από τα πιο χρήσιμα ευρήματα της έρευνας αφορά την περίοδο που ακολουθεί τον επαναπατρισμό.

52% αναφέρει την προσαρμογή στην εταιρική κουλτούρα ως μία από τις βασικές δυσκολίες μετά την επιστροφή, ενώ 46% αναφέρει τη γραφειοκρατία. 

Αυτό δεν αναιρεί τη θετική εικόνα της επιστροφής. Αντίθετα, μας βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα πού πρέπει να εστιάσει η επόμενη φάση του Brain Gain.

Η επιτυχία δεν βρίσκεται μόνο στην προσέλκυση ανθρώπων πίσω στην Ελλάδα. Βρίσκεται και στη δημιουργία ενός περιβάλλοντος στο οποίο μπορούν να επανενταχθούν γρήγορα, να αξιοποιήσουν όσα έμαθαν στο εξωτερικό και να αισθανθούν ότι μπορούν να εξελιχθούν εδώ.

Μια Ελλάδα που αλλάζει — και εξακολουθεί να έχει δρόμο μπροστά της

Η έρευνα ζητά επίσης από τους επαναπατρισθέντες να αξιολογήσουν βασικούς τομείς της ζωής στην Ελλάδα.

Η υγεία και η ψηφιακή διακυβέρνηση αξιολογούνται συνολικά στο 3/5, ενώ η εκπαίδευση και η οικονομία συγκεντρώνουν χαμηλότερη συνολική αξιολόγηση, στο 2/5 στον νεότερο κύκλο. 

Η εικόνα που προκύπτει δεν είναι ούτε μονοδιάστατα θετική ούτε αρνητική.

Είναι η εικόνα μιας χώρας στην οποία οι επαναπατρισθέντες αναγνωρίζουν την πρόοδο σε συγκεκριμένους τομείς, απολαμβάνουν στοιχεία της ζωής που αποτέλεσαν εξαρχής κίνητρα επιστροφής, αλλά ταυτόχρονα διατηρούν υψηλές προσδοκίες για όσα χρειάζεται ακόμη να αλλάξουν.

Και αυτή ακριβώς η οπτική έχει ιδιαίτερη αξία: προέρχεται από ανθρώπους που γνωρίζουν την Ελλάδα, αλλά διαθέτουν ταυτόχρονα πολυετή εμπειρία από διαφορετικά διεθνή περιβάλλοντα.

Από το Brain Gain στο Sustainable Brain Gain

Τα αποτελέσματα της έρευνας «Μετά την Επιστροφή» μας επιτρέπουν να δούμε τον επαναπατρισμό πέρα από τους αριθμούς.

Οι άνθρωποι επιστρέφουν για την οικογένεια, τις σχέσεις, την ποιότητα ζωής και την Ελλάδα που εξακολουθούν να θεωρούν πατρίδα τους. Επιστρέφουν όμως έχοντας πλέον διαφορετικές εμπειρίες και απαιτήσεις από την επαγγελματική και καθημερινή τους ζωή.

Και αυτό αποτελεί μια ευκαιρία.

Για το BrainReGain, το επόμενο βήμα του Brain Gain είναι να μετατρέψουμε την επιστροφή σε βιώσιμη παραμονή: να δημιουργήσουμε τις συνθήκες ώστε οι άνθρωποι που επιστρέφουν να μπορούν να εργαστούν, να εξελιχθούν, να δημιουργήσουν οικογένεια, να επιχειρήσουν και να αξιοποιήσουν στην Ελλάδα όσα απέκτησαν στο εξωτερικό.

Γιατί κάθε επιστροφή φέρνει πίσω κάτι περισσότερο από έναν άνθρωπο. Φέρνει εμπειρία, γνώση, νέες απαιτήσεις και νέες δυνατότητες για τη χώρα.

Και αυτό είναι το Brain Gain που αξίζει να μετράμε.